Инсульт — ең қауіпті және кең таралған жедел жағдайлардың бірі, онда қан айналымының бұзылуы салдарынан мидың белгілі бір бөлігі зақымдалады. Ол екі негізгі себептен туындауы мүмкін:
Ишемиялық инсульт (шамамен 80% жағдай) — тромб немесе эмбол арқылы тамырлардың бітелуі;
Геморрагиялық инсульт — тамырдың жарылуы салдарынан мидағы қан кету.
ДДҰ мәліметтері бойынша инсульт әлемде өлім мен мүгедектік себептерінің үштігіне кіреді. Ең алаңдатарлығы, қазіргі кезде ол жас адамдарда да жиі диагностикаланады.
Инсульт себептері: қайсысын бақылауға болады?
Инсульт қауіп факторларының көпшілігі өмір салтына байланысты. Негізгілері:
- Тұрақсыз өмір салты
- Темекі шегу және алкогольді теріс пайдалану
- Созылмалы стресс, ұйқы мен демалыстың жетіспеуі
- Күн тәртібінің бұзылуы
- Майлы, тұзды және калориясы жоғары тағамдарды артық пайдалану
- Энергетикалық және газдалған сусындарды тұтыну
Энергетиктер мен газдалған сусындар — инсульттің жасырын “жылдамдатқыштары”
Соңғы зерттеулер тәтті газдалған сусындарды тұтыну мен ишемиялық инсульт қаупі арасында тікелей байланыс бар екенін көрсетті.
2024 жылдың қыркүйегінде Journal of Stroke журналында халықаралық ауқымды зерттеу жарияланды:
Қатысушылар: инсультпен 13 463 адам және бақылау тобында 13 488 адам;
Нәтижелер: газдалған сусындарды (соның ішінде диеталықтарын) тұтыну ишемиялық инсульт қаупін шамамен 2,4 есе арттырады;
Күніне бір рет газдалған сусын ішу геморрагиялық инсульт қаупін 58% арттырады;
Шырындар мен некктар да қауіпсіз емес — олардың жиі тұтынылуы тәуекелділіктің өсуімен байланысты;
Ал су (күніне 7+ стақан) ишемиялық инсульт ықтималдығын 18% төмендетеді.
Қорытынды: су балансын оңтайландырыңыз, газдалған және тәтті сусындарды азайтыңыз.
Инсультке дейін қандай талдауларды тапсыру маңызды?
Тұрақты тексерулер қауіп факторларын алдын ала анықтауға көмектеседі. Міне негізгі талдаулар мен диагностикалар тізімі:
|
Талдау |
Тексеру/Мақсат |
|
Жалпы қан анализі |
Тромбоцит деңгейі мен қабыну белгілерін тексеру |
|
Липидограмма (холестерин + фракциялар) |
Атеросклерозды анықтау және бляшкалар тәуекелін бағалау |
|
Қан глюкозасы, HbA1c |
Қант диабетін және глюкоза алмасуы бұзылыстарын диагностикалау |
|
Коагулограмма |
Қанның ұюын бағалау (ишемиялық тәуекел үшін маңызды) |
|
Артериалды қысым (мониторинг) |
Гипертония — геморрагиялық инсульттің басты факторы |
|
ЭКГ және ЭхоКГ |
Ритм бұзылыстарын, тромбтарды, жүрек жеткіліксіздігін анықтау |
|
Мойын тамырларын УДЗ (допплерография) |
Кәріс артерияларының жағдайын және қан ағынын тексеру |
Инсульт цифрлар мен фактілер бойынша
- Әлемде әр 4-ші адам өмір бойы инсультпен кездеседі;
- Ерлерде инсульт әйелдерге қарағанда 1,25 есе жиі дамиды;
- Инсульттің 70%-дан астам жағдайлары өмір салтын түзету арқылы алдын алынады;
- Физикалық белсенділіктің жоқтығы темекі шегуден де қауіпті фактор болып шықты!
Инсультті қалай тануға болады: УДАР әдісі
У — Ұзулысы (күлкі). Күлкі жасауын сұраңыз. Бет асимметриясы? Бұл алаңдататын белгі.
Д — Дене қозғалысы. Екі қолын көтеруді сұраңыз. Бір қол көтерілмесе? Шұғыл әрекет етіңіз.
А — Артикуляция. Қарапайым сөйлемді айтуын сұраңыз. Сөйлеу анық емес па?
Р — Реакция/Шешім. Шұғыл түрде жедел жәрдем шақырыңыз!
Қосымша инсульт белгілері:
- Күтпеген қатты бас ауруы
- Бетте, аяқ-қолда әлсіздік немесе бір жақта әлсіздік
- Координацияның жоғалуы, бас айналу
- Көру бұзылысы (екі көру, бұлыңғыр)
- Сананың бұзылуы, сөйлеудің шатасуы
Инсультке алғашқы көмек: не істеу керек?
1. Жедел жәрдемді дереу шақыру — уақыт маңызды!
2. Симптомдардың басталу уақытын тіркеу — бұл дәрігерлерге көмектеседі.
3. Жаңа ауа ағынын қамтамасыз ету, киімді сәл босату.
4. Жәбірленушіні жартылай отырғызып немесе жатқызып, су ішкізуге немесе қозғалуға мүмкіндік бермеу.
5. Жанында болу, қан қысымы мен пульсті өлшеу, қажет болса құсуға дайын болу.
Қорқынышқа берілмеу — сіздің тыныштық жәбірленуші үшін маңызды.
World Stroke Organization (WSO) бағалауы және The Lancet Neurology зерттеулері бойынша, 1990–2023 жылдар аралығында:
• инсульттің жаңа жағдайлары шамамен 70% өскен;
• инсульттен болатын өлімдер шамамен +44%;
• инсульт салдарымен өмір сүретін адамдар саны +86%;
• ауру жүктемесі (DALYs — мүгедектікке түзетілген өмір жылдары + өлімнен жоғалған өмір жылдары) ~32% өскен.
2021 жылы ишемиялық инсульт бойынша:
✓ жаңа жағдайлардың әлемдік саны — шамамен 7,8 миллион (95% CI 6,72–8,94 млн);
✓ жаңа жағдайлардың жасқа стандартталған жиілігі (ASIR) — ~92,4 адамға 100 000 (95% UI: 79,8–105,8);
✓ Еуропа аймағында:
Жыл сайын — шамамен 1,1 миллион инсульт.
80%-дан астам жағдай алдын алына алады.
✓ Экономикалық тұрғыдан: әлемде инсультке жалпы шығындар — 890 миллиард АҚШ доллары, бұл жаһандық ЖІӨ-нің ~0,66% құрайды.
✓ инсульттен болатын өлімдердің 85–90% төмен және орташа табыс деңгейіндегі елдерге тиесілі.
✓ 60 жастан жоғары адамдар арасында: 1990–2023 жылдар аралығында ерлерде ишемиялық инсульт саны ~115,8% өскен, әйелдерде ~83,9%.
